Mijnhuizen in Kerkrade, vroeger en nu

door Paul Geilenkirchen

Beknopt overzicht van de woningen van de Domaniale Mijn

Na de Tweede Wereldoorlog bezat de Domaniale Mijn in totaal 43 beambtenwoningen en 93 arbeiderswoningen in Kerkrade, en 1 beambtenwoning in Herzogenrath (klik hier voor een overzicht). Daaronder waren huurwoningen voor het personeel, dienstwoningen en huizen die waren opgekocht wegens mijnschade. Het voert te ver om al die "Koelhoezer" hier in detail te beschrijven, zodat ik mij beperk tot de zes kolonieën en een paar karakteristieke beambtenwoningen.

Colonie I

Colonie I bestond uit een rij van vier twee-familiewoonhuizen, gelegen tussen de Holzstraat en de Straterweg, ter hoogte van het kapelletje aan de Holzstraat. De AMSM kocht deze percelen in 1871 van Maria Catharina Lambertina Daelen, een zuster van de latere burgemeester K. Ignatius Daelen van Kerkrade. De woningen met huisnummers Holzstraat 108 t/m 122 werden rond 1886 gebouwd. Het waren ruime, witgeschilderde huizen met waterleiding en kleine tuin die rug aan rug stonden, gescheiden door een voetpad. De huizen zijn in 1955 gesloopt om plaats te maken voor een flatgebouw. Hier woonden ooit de families Hirschmann, Barbian, Schmidt, Ehlert, Schetgens, Lataster en vele anderen.

Colonie II

Deze rij van tien arbeiderswoningen lag aan de kop van de Holzstraat, iets voorbij de splitsing van de Straterweg. De achterzijde van de woningen keek uit op het complex van de Domaniale Mijn. De opbouw was symmetrisch, waarbij opvalt dat de middelste twee woningen iets hoger waren dan de rest. Deze huizen met huisnummers Holzstraat 84 t/m 102 werden in 1886 gebouwd en in 1955 afgebroken om plaats te maken voor een flatgebouw. Zo maar wat namen van bewoners zijn Crausen, Clermont, Rooskens, Küpper, Frings, Ferfers, Senden, Nijsten, Kahlen, Thomas en Essers.

Colonie III

Dit rijtje van acht arbeiders- en opzichterswoningen ligt aan de Holzstraat, tussen de Gulperstraat en de Mijnweg. Deze degelijk gebouwde woningen met huisnummers Holzstraat 40 t/m 54 werden rond 1889 gebouwd door de AMSM voor een bedrag van 11.206 gulden. De bouwkosten kwamen ten laste van het ondersteuningsfonds voor het mijnpersoneel. De maatschappij had het perceel in het Maarveld al in 1856 aangekocht van de wed. Joh. Vincent Wolfs en kinderen. Met hun vijf kamers, kelder, zolder en stal waren het voor die tijd ruime woningen. Opvallend zijn de zgn. driesteens muizentandlijst in de voorgevel en de brede, hardstenen omlijsting van deuren en ramen. Buiten het gesloten hofje aan de achterzijde liep een gang waarachter zich de 35 m diepe tuin bevond. In een van de tuinen bevond zich een oude schacht van de Domaniale Mijn (Louiseschacht).

De huizen waren aanvankelijk nogal sober uitgevoerd. Zo was er geen keuken of badkamer en het privaat bevond zich in de stal naast de mestvaalt. Later zijn ze verschillende keren gemoderniseerd. Ze hebben de tand des tijds goed doorstaan, want hoewel ze eind jaren ’60 op de nominatie stonden om tegelijk met de mijn te worden afgebroken, staan ze er anno 2011 nog steeds netjes bij.

Colonie IV

Deze twee huizen met aanliggende stallen, bestemd voor vier gezinnen, lagen aan de Mijnweg, een zijstraat van de Holzstraat. De betreffende percelen werden in 1856 door de AMSM aangekocht van J.W. Vondenhoff. De woningen zelf dateren uit 1891 en de bouwkosten bedroegen 4.095 gulden. Oorspronkelijk liep de Mijnweg, die ook wel wordt aangeduid als Zwarte Weg, dwars over het mijnterrein van de Holzstraat naar de oude Neulanderschacht aan de Veldkuilstraat in Bleijerheide. In de jaren ’50 is het mijnterrein ter plekke met een toegangspoort afgesloten, waardoor de Mijnweg een doodlopende straat werd. De huizen met huisnummers Mijnweg 4 t/m 10 zijn in 1971 tegelijk met het mijncomplex door Couwenbergh gesloopt.

Colonie V

Deze rij van tien arbeiders- en veertien opzichterswoningen aan de Nieuwstraat lag letterlijk onder de rook van de mijn. Vlak achter de tuinen stonden de schoorstenen en koeltorens van de elektrische centrale. De huizen waren vies door het mijnstof en in de grote tuin wilde bijna niets groeien door het "sodawater" dat als regen uit de koeltorens naar beneden kwam. Ondanks de ongezonde woonomgeving hadden de meeste mijnwerkers het hier prima naar hun zin, niet in de laatste plaats omdat ze zo dicht bij hun werk woonden. Deze karakteristieke huizen met huisnummers Nieuwstraat 118 t/m 133 dateerden uit 1902, ze zijn in 1972 gesloopt.

Colonie VI

Hoewel op bouwtekeningen van de AMSM aangeduid met de naam "Colonie VI" betrof dit geen echte kolonie, maar slechts een tweetal arbeiderswoningen voor elk twee gezinnen. Deze huizen met klein voortuintje lagen vlak naast de dienstwoning van de directeur aan de Holzstraat 59, waarover hieronder meer. Ze werden in 1883 door de AMSM voor de somma van fl 1.950,- aangekocht van bakker Jan Frans Vogels te Kerkrade, waarschijnlijk vanwege ernstige mijnschade. Eén huis werd al in 1915 afgebroken, het andere met huisnummer Holzstraat 55 rond 1957. Voorzover bekend is dit huis - samen met de directeursvilla ernaast - door Ploum gekocht, die er een tankstation heeft gebouwd. De laatste bewoners waren Hendrickx en Rinkens.

Beambtenwoning Holzstraat 19

Als de muren konden spreken, dan zou dit historische huis aan de Holzstraat in Kerkrade heel wat te vertellen hebben! Het uit 1912 stammende pand werd in 1917 door de AMSM voor fl 21.000,- aangekocht van huisarts V.A.H. Panhuysen, die tevens mijnarts was op de Domaniale Mijn. Begin jaren twintig had huisarts H. Donders er zijn praktijk. In 1923 kreeg de mijndirectie het verzoek van de zusters Ursulinen om het gebouw te mogen gebruiken voor de uit haar voegen barstende Volkshuishuishoudschool aan de Einderstraat. Dat verzoek werd ingewilligd en zodoende kregen tussen 1924 tot 1939 tientallen Kirchroatsjer meedsjer hier onder leiding van Mère Stanislas hun eerste kook- en naailessen. Ook na hun vertrek bleef het gebouw in de volksmond "de ouw Huishoudschoeël" heten.

Het was de bedoeling dat het huis na de ingebruikname van de nieuwe Huishoudschool aan de Haghenstraat in 1939 weer haar oorspronkelijke bestemming van beambtenwoning zou krijgen. De huurcontracten lagen al klaar ter ondertekening, maar de Tweede Wereldoorlog gooide roet in het eten. De NSB claimde het gebouw en richtte het in als steunpunt. Halverwege de oorlog werd het omgebouwd tot distributiekantoor voor Auslanddeutschen.

Op 14 september 1944, kort voor de bevrijding, bestormde en plunderde de bevolking van de Holz het door iedereen zo gehate pand. Een paar overmoedige jongelui gooiden een bronzen buste van Hitler uit het raam. Helaas met tragische gevolgen want een Duitse patrouille die de orde kwam handhaven, schoot ter plekke een van de jongens neer. De buste is later door de Amerikanen als schietschijf gebruikt.

Van december 1944 tot maart 1945 was het huis in gebruik bij het American Red Cross. Tevens was er een bureau van het Comité van Illegale Werkers (C.I.W. Kerkrade) gevestigd. In april 1945 werd de woning gevorderd door de Afdeelings-Militaire Commissaris voor Noord-Brabant en Limburg als huisvesting van troepen voor de grensbewaking. Van 1946 tot 1955 fungeerde het huis als kazerne voor de Brigade Kerkrade van de Koninklijke Marechaussee. Op 13 november 1956 verkocht de mijn het pand voor de somma van fl 55.000 aan de zusters Ursulinen, die dringend behoefte hadden aan extra lesruimte voor de MMS en de ULO. Vanaf 1967 bood het pand een tiental jaren onderdak aan de Stichting Komitee SOS (Steun voor Onderontwikkelde Streken), opgericht door Paul Meijs.

Het huis, dat in Kerkrade beter bekend staat als het Braune Haus, bestaat nog steeds en de gevel is nog altijd bruingeschilderd. Tegenwoordig is er een gerenommeerd advocatenkantoor in gevestigd.

Woning bedrijfsinspecteur Holzstraat 56

Een ander huis met een lange historie staat aan de Holzstraat 56 in Kerkrade. Deze woning uit 1906 straalt de grote voornaamheid uit die hoorde bij de rang van bedrijfsinspecteur. De eerste bewoner, Nic. Jos. Nievelstein (1869-1936), was dan ook niet zómaar iemand, hij was een hooggeplaatst functionaris die rechtstreeks onder de directie ressorteerde. Een man waar iedereen ontzag voor had. Het verhaal wil zelfs dat de mijnwerkers eerbiedig hun pet afzetten als ze onderweg naar hun werk het huis passeerden.

Het Nievelstein huis omstreeks 1920 (© collectie Klaus Nievelstein)	Mijnwerkerssymbolen op de gevel (2007)

De zogenaamde ‘Obersteigerwohnung’ werd in 1906 gebouwd door het eigen personeel van de domaniale mijn. Het betreffende perceel in het Maarveld was al in 1856 door de AMSM aangekocht van de wed. Joh. Vincent Wolfs en kinderen voor de bouw van Colonie III. Achter het huis lag een enorme lap grond die grensde aan het mijnterrein, zodat de inspecteur rechtstreeks door zijn tuin naar de mijn kon lopen als er iets mis was. Het huis had aan de voor- en achterzijde een groot balkon en was rijk geornamenteerd, zelfs het mijnwerkerssymbool Schlägel und Eisen ontbrak niet op de zijgevel.

Na het overlijden van Nievelstein in 1936 hebben er verschillende hogere mijnbeambten met hun gezin gewoond. Het huis bestaat anno 2008 nog steeds en wordt tegenwoordig bewoond door een verre nazaat van de ‘Obersteiger’.

Voormalige directeursvilla Holzstraat 59

Achter een hoog hekwerk aan de Holzstraat in Kerkrade stond vroeger de statige directeursvilla van de Domaniale Mijn. Het huis, dat in Kerkrade beter bekend stond als het Hochhaus, werd in 1904 gebouwd voor directeur Wilhelm Husmann. Oorspronkelijk stond op deze plek een pand dat eigendom was van Lambert Willem Rutten, bierbrouwer en brander te Maastricht. Het huis van Rutten werd in 1868 door de AMSM als dienstwoning aangekocht, maar vanwege ernstige mijnschade moest het in 1904 tot de grond toe worden afgebroken. In hetzelfde jaar werd begonnen met de bouw van het Hochhaus en in 1905 was de imposante villa gereed. Het huis bevatte negen kamers, een mansarde, kelder, zolder, stal, tuin en een grote boomgaard. Op de voorgevel bevond zich een inscriptie met de letters AMS, de afkorting van "Aken Maastrichtsche Spoorwegmaatschappij" en uiteraard zat ook het mijnwerkerssymbool Schlägel und Eisen in de top van de gevel.

Directeursvilla "Hochhaus" aan de Holzstraat 59 (© collectie Klaus Nievelstein, 1923)	Links stond tot 1967 het Hochhaus

Directeur Husmann woonde hier met zijn gezin van 1906 tot 1932. Hij huurde het enorme pand van zijn werkgever voor de somma van f 250,- per jaar. Vanwege de gestage gezinsuitbreiding van Husmann moest het huis verschillende keren worden aangepast. De grootste verbouwing betrof de aanbouw van een compleet nieuw huis naast het bestaande in 1915.

Na zijn pensionering verhuisde Husmann in juli 1932 naar Vaals en kwam de woning leeg te staan. De Domaniale Mijn bood het pand aan de Koninklijke Marechaussee aan om te dienen als kazerne, maar die vond het te klein. Ook zijn er plannen geweest om er een beambtencasino met toneelzaal en restaurant in onder te brengen, maar dat project is eveneens niet doorgegaan. Uiteindelijk werd de rechterdeel van de woning in 1936 verhuurd aan bedrijfsinspecteur L.J. Vonhoegen, terwijl het linkergedeelte werd verbouwd tot kantoorruimte. Midden jaren ’40 werd het pand onderverdeeld in vijf aparte woonruimten voor mijnbeambten terwijl achter in de tuin een dienstwoning voor de tuinman werd ingericht. De laatste bewoner was mijningenieur Van Blom en in het tuinhuisje woonde de familie Gernaat.

De woning is in 1967 afgebroken, op de betreffende plek aan de Holzstraat staat nu een tankstation.

Dienstwoningen Hoofdstraat 70 en 72

Deze twee woningen werden in 1926/27 door de Domaniale Mijn gebouwd op een perceel met boomgaard, gelegen tussen de beambtenwoning Hoofdstraat 68 en de directeurswoning Hoofdstraat 74. Het perceel was tot 1925 eigendom geweest van de Aken-Maastrichtsche Spoorweg-Maatschappij en daarna overgenomen door de Domaniale Mijn Maatschappij. De aangrenzende beambtenwoning op nr. 68 stond ook wel bekend onder de naam "Haus van der Biesen" en werd tot 1922 bewoond door administratief beambte Edm. Nijssen en na hem door J.H. Slangen.

Het pand aan de Hoofdstraat 70 diende in eerste instantie als woning voor administrateur J. de Jong. Nadat deze in 1947 was ontslagen werd de woning betrokken door de latere directeur Gerard Fokker, die in 1949 aantrad als directiesecretaris en hoofd van de administratieve dienst. Fokker woonde hier met zijn gezin tot 1967. Op 1 december 1971 verkocht de Domaniale Mijn het huis aan de gemeente Kerkrade. Tegenwoordig is in het pand een accountantskantoor gevestigd.

Hoofdstraat 72 was de dienstwoning van mijnarts dr. Ben Veraart. Veraart woonde en werkte hier van 1927 tot aan zijn pensioen in 1956. De laatste huurder was mijningenieur Frans Vos, die er tot de sluiting van de mijn in 1969 woonde. Daarna werd het huis verkocht. Momenteel is er een tandartspraktijk in gevestigd.

Woning mijnarts Hoofdstraat 72	Woning administrateur Hoofdstraat 70 (foto’s Fred Fouarge)

Voormalige directeurswoning Hoofdstraat 74

Deze prachtige grote villa in neo-klassieke stijl sierde de hoek van de Hoofdstraat en de Nullanderstraat (de tegenwoordige Kruisstraat). Het huis werd rond 1880 gebouwd door de architect Jacob Leesmeister (Lesmeister). Het had ruime kamers, een grote tuin met een vijvertje, een broeikas en een garage met ingang aan de Nullanderstraat, daterend uit 1927.

In eerste instantie was hier de praktijk van de Kerkraadse huisarts Laurent Hubert Keulen gevestigd. Het gebouw had rond de eeuwwisseling ernstig te lijden van mijnschade, reden waarom dokter Keulen verschillende processen voerde tegen de AMSM. De herstelkosten waren zo hoog dat de AMSM in 1902 een hypotheek moest nemen op drie andere panden "ter zekerheid van toekomstige degradaties van het aan de minderjarige dochter van dr. Keulen (Elise) toebehorende huis".

Na het overlijden van dokter Keulen in 1907 kocht de AMSM de woning op, zoals dat vaker gebeurde bij huizen met veel mijnschade. In 1917 slaagden de zusters Ursulinen er na veel onderhandelen en teleurstellingen in om drie vertrekken van het leegstaande huis te huren t.b.v. de krap behuisde ULO aan het Kerkplein. Met veel passen en meten konden drie schoollokalen worden geïmproviseerd. Deze toestand duurde tot de grote vakantie. Tussen 1917 en ca. 1927 fungeerde het huis als tijdelijke ambtswoning voor burgemeester Habets van Kerkrade.

In 1934 betrok directeur J. van Essen van de Domaniale Mijn het pand. Hij woonde hier met zijn gezin tot aan zijn pensionering op 31 augustus 1955. Daarna is het enige tijd in gebruik geweest als kantoor van het Algemeen Mijnwerkersfonds AMF en was er een tandartspraktijk gevestigd. Het huis is in 1967 afgebroken bij de verbetering en verbreding van het kruispunt.

Voormalige beambtenwoningen Hoofdstraat 79-81 (voorheen Alte Kaserne)

Kerkrade bezat sinds 1872 een eigen marechausseebrigade. Het boekje "Kirchrath, eine uralte Ortsgemeinde" uit 1893 van Franz Büttgenbach vermeldt trots dat een wachtmeester en een drietal marechaussees (gendarmen) zorgdragen voor de ordehandhaving in de gemeente. De brigade was gehuisvest in een pand aan de Hoofdstraat, vlakbij de Holz. Het gebouw - eigenlijk meer een groot huis - had een prachtig versierde voorgevel van witte zandsteen, met hardstenen deur- en raamomlijstingen.

Wegens ruimtegebrek verhuisde de marechaussee rond de eeuwwisseling naar een nieuw pand, iets verderop aan de Hoofdstraat. Het oude gebouw, dat eigendom was van de AMSM, werd omgebouwd tot woonruimte voor twee beambtengezinnen van de Domaniale Mijn. Deze huurwoningen met huisnummers 63 en 65 (medio jaren twintig hernummerd naar 79 en 81) werden o.a. bewoond door de opzichters Fr. Wiertz, Janssen en mijnmeter W. Schlösser. Op kaarten en tekeningen van de AMSM stond het pand aangeduid als "Alte Kaserne" en die naam is sindsdien blijven voortleven in Kerkrade. De twee mijnhuizen zijn inmiddels afgebroken en op de betreffende plek staat nu de nieuwbouw van de Welzijnsorganisatie Impuls.

De "Alte Kaserne" aan de Hoofdstraat was later in gebruik als beambtenwoning (1909)	Rechts de ‘nieuwe’ marechausseekazerne aan de Hoofdstraat. Achter de boom zien we nog net een glimp van de oude kazerne (ca. 1912)

De nieuwe kazerne aan de Hoofdstraat zou als zodanig dienst blijven doen tot 1935. Nadat de marechaussee in de jaren vijftig was verhuisd naar een pand aan de Koningsweg / hoek Niersprinkstraat werd het oude kazernegebouw gesloopt. Jarenlang stond op de betreffende plek wasserij Helderwit van Massop. Vanaf 2006 is het perceel in gebruik als parkeerterrein.

Bekijk meer foto’s van mijnhuizen in de series Wonen en leven rond de mijn en Een wandeling over de Nieuwstraat.